ORUÇ, ENE  VE ABDİYET=ABDULLAH OLMA

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

• ORUÇ, ENE  VE ABDİYET=ABDULLAH OLMA

İsmail ATAK CEBECİLİ

“Hadîsin rivayetlerinde vardır ki: Cenab-ı Hak nefse demiş ki: “Ben neyim, sen nesin?” Nefis demiş: “Ben benim, sen sensin!” Azab vermiş, Cehennem’e atmış, yine sormuş. Yine demiş:

“ENE ENE, ENTE ENTE.” Hangi nevi azabı vermiş, enaniyetten vazgeçmemiş. Sonra açlık ile azab vermiş, yani aç bırakmış. Yine sormuş: “MEN ENE VEMA ENTE?” Nefis demiş:

​اَنْتَ رَبِّى الرَّحِيمُ ٭ وَاَنَا عَبْدُكَ الْعَاجِزُ Yani: “Sen benim Rabb-i Rahîm’imsin, ben senin âciz bir abdinim.””

Mektubat

Hz. Üstad’ın söylediklerinin, yazdıklarının, fıtratı tefsirinin yeni bir şerh ve izahını sunmaktan büyük zevk almaktayım. Yabancı dil bilmenin, Risale-i Nur’a sadakatin tezahürünü, yüzeye çıkarılmasının bir misalini sunmak isterim.

Risale-i NUR’daki bahislerin ilmen te’yidi, bizi NURlara daha fazla bağlanmaya vesile olması dua ve temennisiyle, ENE  VE ABDİYET, ABDULLAH olma konularının ele alındığı ciddiyetle çalışılmış bir yorumu paylaşmak benim için bir zevktir.

Oruç, Nefis ve Nörobiyolojik Mekanizmalar: Rivayetlerin Güncel Yorumu

Risalede nefis terbiyesi, enaniyetin kırılması ve kul bilincine ulaşılması için açlığın en güçlü araçlardan biri olduğu vurgulanır. Cenab-ı Hakk’ın “Ben neyim, sen nesin?” sorusuna nefis “ENE ENE, ENTE ENTE” (BEN BEN, SEN SEN) diyerek direnmiş; cehennem azabına bile boyun eğmemiştir. Ancak açlıkla karşılaştığında teslim olmuş ve “Sen Rahîm Rabbimsin, ben âciz kulunum” demiştir. Bu rivayet, açlığın nefsi eğitmedeki eşsiz gücünü ortaya koyar. Günümüzde psikoloji ve nörobilim araştırmaları, bu anlatının biyolojik ve zihinsel karşılıklarını açıklamaktadır.

Psikoloji Perspektifi

1. Dürtü Kontrolü (Impulse Control)

Oruç, açlığın yanı sıra arzuların ertelenmesidir. Psikolojide bu süreç gecikmiş haz (delayed gratification) olarak tanımlanır. Stanford Üniversitesi’nin “Marshmallow Testi” gibi deneyler, arzularını erteleyebilen çocukların ilerleyen yaşamlarında daha yüksek özdenetim ve başarı gösterdiğini ortaya koymuştur(1). Rivayetteki nefis, açlıkla bu özdenetimi öğrenir: “ene”den “abd”e dönüş.

2. Benlik ve Ego Direnci

Rivayette nefis “ENE ENE” diyerek benlik iddiasını sürdürür. Modern psikolojide bu, ego direnci olarak tanımlanır. Açlık, egonun sınırlarını gösterir; kişi kendi güçsüzlüğünü fark eder. Bu farkındalık, teslimiyet ve tevazu doğurur (2).

Nörobilim Perspektifi

1. Ghrelin – Açlık Hormonu

Ghrelin mide boşaldığında yükselir ve hipotalamusa sinyal göndererek açlık hissini artırır. Aynı zamanda mezolimbik dopamin sistemini uyarır; bu sistem ödül beklentisiyle ilişkilidir(3). Rivayette nefis cehennem azabına direniyor ama açlığa direnemiyor; çünkü ghrelin, hem bedensel hem zihinsel düzeyde “yeme isteği”ni en güçlü şekilde etkileyen hormonlardan biridir(3).

Mezolimbik sistem” beynin dopamin aracılığıyla ödül ve haz duygusunu düzenleyen merkezi devresidir; ventral tegmental alan (VTA) ile nucleus accumbens arasındaki bağlantıyı ifade eder ve motivasyon, öğrenme, bağımlılık gibi süreçlerde kritik rol oynar (3).

Mezolimbik sistem, dopamin salgılayan nöronların oluşturduğu bir yolaktır. VTA’dan çıkan dopamin lifleri nucleus accumbens’e ulaşır ve bu devre haz ile ödül duygusunu düzenler (4). Aynı zamanda motivasyon ve öğrenme süreçlerinde etkilidir, bağımlılık mekanizmalarında ise belirleyici bir rol oynar (7).

Örneğin açlık sırasında yiyecek beklentisi dopamin salınımını artırır; iftar anında bu beklenti karşılanır ve yoğun bir haz yaşanır (4).

2. Dopamin – Ödül Sistemi

Dopamin, haz ve motivasyon nörotransmitteridir. Açlık sırasında dopamin beklentisi artar; yiyecek gördüğümüzde arzular tetiklenir. Oruç ise bu döngüyü bilinçli olarak erteler ve psikolojide “gecikmiş haz” (delayed gratification) olarak bilinen süreci hayata geçirir. Rivayette nefis, açlıkla bu döngüyü kırar ve teslimiyet doğar (4).

Bu noktada Resûlullah (s.a.v.)’ın şu sözü dikkat çekicidir: “Oruçlunun iki sevinci vardır: İftar ettiği zaman sevinir, Rabbine kavuştuğu zaman orucunun sevabıyla sevinir.” (Buhârî, Savm, 9; Müslim, Sıyâm, 163). Hadis, dopamin sisteminin dünyevî ve uhrevî ödül döngüsünü manevi bir dille ifade eder: iftar anındaki haz ve cennetteki nihai sevinç.

Nefs acziyetini anlar ve süreç sonunda sevincini yaşar.

3. Prefrontal Korteks – Özdenetim Merkezi

Prefrontal korteks, dürtüleri bastırma ve uzun vadeli hedeflere odaklanma işlevini görür. Oruç ve arzuların kısıtlanması sırasında bu bölge aktifleşir; kişi “yemek isteğini” bastırır. Rivayette nefis “ENE ENE” diyerek ego direncini sürdürür, fakat açlıkla birlikte prefrontal korteksin özdenetim işlevi devreye girer ve “Ben âciz kulum” bilinci oluşur (5).

Ancak şu da unutulmamalıdır: uzun süreli veya belirsiz zamanlı açlık, özellikle kan şekeri çok düştüğünde, prefrontal kontrolü zayıflatabilir ve dürtü kontrolünde azalma meydana gelebilir

4. BDNF – Beyin Türevli Nörotrofik Faktör

Açlık ve aralıklı oruç, BDNF üretimini artırır. BDNF, sinir hücrelerinin dayanıklılığını, öğrenme ve hafıza kapasitesini güçlendirir(6). Rivayette açlık nefsi eğiyor; nörobilimde açlık zihinsel berraklık ve öğrenme kapasitesini artırıyor. Bu, “abd” bilincine geçişi destekleyen biyolojik bir mekanizma.

Sonuç

Rivayet, açlığın nefsi eğitmedeki gücünü anlatır. Psikoloji, açlığın ve arzuların ertelenmesinin özdenetimi geliştirdiğini gösterir. Nörobilim ise açlığın hormonlar (ghrelin, dopamin) ve beyin devreleri (prefrontal korteks, BDNF) üzerinden benliği kırıp zihinsel berraklık sağladığını ortaya koyar. Böylece rivayet, hem ilahi öğreti hem de bilimsel gerçeklikte aynı imzayı taşır: açlık ve arzuların kontrolü, insanı “ene”den “abd”e dönüştürür.

Dipnotlar

1. Mischel, W., Shoda, Y., & Rodriguez, M. L. (1989). Delay of gratification in children. Journal of Personality and Social Psychology.

2. Baumeister, R. F., Vohs, K. D. (2007). Self-Regulation, Ego Depletion, and Motivation. Social and Personality Psychology Compass.

3. Cummings, D. E., & Overduin, J. (2007). Ghrelin and energy balance. Physiology & Behavior.

4. Schultz, W. (2015). Neuronal reward and decision signals: from theories to data. Physiological Reviews.

5. Miller, E. K., & Cohen, J. D. (2001). An integrative theory of prefrontal cortex function. Annual Review of Neuroscience.

6. Mattson, M. P. (2012). Energy intake and exercise as determinants of brain health and vulnerability to injury and disease. Cell Metabolism.

7. Nestler, E. J. (2005). Is there a common molecular pathway for addiction? Nature Neuroscience.

8. https://temd.org.tr/halk/hastaliklar/hipoglisemi-kan-sekeri-dusuklugu

TEMD.ORG.TR

Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği

Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği

*

🔴Gündemi Hür Asya TV & HÜR ASYA HABER’den takip etmek artık WhatsApp’ta da mümkün. Haberlerimizin ve Habere Değer Katan yayınlarımızın doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın..

***

Hür Asya TV & Hür Asya Haber DESTEK HATTI

👉DESTEK İBAN: http://youtube.com/post/Ugkx3tumGPbVUvpOjDzT0tm9z_70ZcqZL1r3?si=mfCtrRNaZIYDuKxL

👉YOUTUBE KATIL: https://www.youtube.com/channel/UCcqzDkOHROItrMMcC9wva3Q/join